آب آوردن ریه؛ علت، علائم و راه‌های درمان 

این وضعیت ممکن است حاد و ناگهانی باشد (که نیاز به درمان فوری دارد) یا به صورت مزمن و تدریجی در اثر مشکلات قلبی یا ریوی بروز کند. آیا آب آوردن ریه درمان دارد و می‌توان به درمان قطعی آب آوردن ریه امید داشت؟ بله، به‌شرط آن‌که تشخیص سریع و درمان اصولی انجام گیرد. در ادامه، در خصوص این بیماری، علت و راه‌های درمان صحبت می‌کنیم.

نارسایی احتقانی قلب مهم‌ترین علت آب آوردن ریه

مهم‌ترین علت آب آوردن ریه نارسایی احتقانی قلب است؛ زمانی که قلب قادر به پمپاژ خون کافی نباشد، فشار در رگ‌های ریوی بالا رفته و مایع به درون آلوئول‌ها نشت می‌کند. با این حال، دلایل غیرقلبی نیز احتمال دارد منجر به جمع شدن آب در ریه شوند. به همین دلیل، برای پاسخ به پرسش «علت آب آوردن ریه چیست» باید دو دسته عامل را بررسی کرد: عوامل قلبی و غیرقلبی.

علت قلبی آب آوردن ریه؛ وقتی عملکرد قلب مقصر است

در اِدم ریوی قلبی، بطن چپ قلب قادر به پمپاژ مؤثر خون دریافتی از ریه‌ها نیست. در نتیجه فشار خون در مویرگ‌های ریوی بالا می‌رود و مایع از دیواره رگ‌ها به داخل کیسه‌های هوایی نشت می‌کند. این حالت یکی از مهم‌ترین دلایل جمع شدن آب در ریه و تنگی نفس است. دلایل قلبی آب آوردن ریه شامل موارد زیر می‌شود:

• نارسایی احتقانی قلب: این علت، مهم‌ترین علت اِدم ریوی است. در این وضعیت، خون در ریه‌ها جمع شده و باعث نشت مایع به داخل آلوئول‌ها می‌شود.
• حمله قلبی (انفارکتوس میوکارد): انسداد در شریان‌های کرونر باعث ضعف ناگهانی عضله قلب و بازگشت مایع به ریه می‌شود.
• بیماری‌های دریچه‌ای قلب (مانند تنگی یا نارسایی دریچه میترال): این اختلال‌ها باعث برگشت جریان خون و افزایش فشار در عروق ریوی می‌شوند.
• فشار خون بالا: افزایش مزمن فشار خون موجب ضخیم شدن دیواره قلب و کاهش توان پمپاژ آن شده و در نتیجه ریه آب می‌آورد.
• کاردیومیوپاتی: ضعف عضله قلب که ممکن است به‌دلیل ژنتیک، الکل یا عفونت ایجاد شود.

زمانی که این عوامل درمان نشوند، مایع به‌تدریج در ریه جمع می‌شود و علائم آب آوردن ریه در افراد مسن یا بیماران قلبی زودتر بروز می‌کند. در این حالت، بیماران علاوه‌بر تنگی نفس، ممکن است تیرکشیدن قلب یا آریتمی را نیز تجربه کنند. کنترل فشار خون، مصرف منظم داروهای قلبی و مراجعه دوره‌ای به پزشک برای پیشگیری از بروز این نوع اِدم حیاتی است.

علت غیر قلبی آب آوردن ریه؛ وقتی مشکل از ریه یا سایر اعضاست

در نوع غیر قلبی، قلب عملکرد طبیعی دارد اما مایع به دلیل التهاب یا آسیب مستقیم در ریه‌ها تجمع می‌یابد. در این حالت، نفوذپذیری دیواره مویرگ‌ها افزایش پیدا کرده و مایع از آن‌ها به درون فضای آلوئولی نشت می‌کند. این نوع آب آوردن ریه معمولا در پی عفونت‌ها، مسمومیت‌ها، آسیب ریوی یا صعود به ارتفاع بالا دیده می‌شود. دلایل اصلی عبارت‌اند از:

• سندروم دیسترس تنفسی حاد (ARDS): به‌دلیل التهاب گسترده در بدن، ریه‌ها آسیب می‌بینند و مایع در کیسه‌های هوایی جمع می‌شود.
• ذات‌الریه یا عفونت‌های شدید: التهاب شدید باعث نشت مایع و بروز آب آوردن ریه بر اثر عفونت می‌شود.
• استنشاق گازهای سمی، دود یا بخارات شیمیایی: آسیب مستقیم به بافت ریه و افزایش نفوذپذیری مویرگ‌ها.
• ادم ریوی ارتفاعی (HAPE): در ارتفاعات بالا، فشار کم اکسیژن موجب انقباض رگ‌های ریوی و نشت مایع می‌شود.
• واکنش‌های دارویی یا مصرف مواد مخدر مانند هروئین: برخی داروها و مواد باعث التهاب مویرگی و ادم ریوی می‌شوند.
• ادم ریوی نوروژنیک: به‌دنبال آسیب مغزی، تشنج یا جراحی مغز ایجاد می‌شود.

در این نوع آب آوردن ریه، درمان بر رفع عامل محرک متمرکز است. به‌عنوان مثال در آب آوردن ریه بر اثر عفونت، آنتی‌بیوتیک تجویز می‌شود و در نوع ناشی از ارتفاع، کاهش ارتفاع ضروری است. در موارد مزمن، استفاده از داروهای تنفسی مانند اسپری فلوکسی تاید به تجویز پزشک ممکن است به کاهش التهاب راه‌های هوایی کمک کند.

علائم آب آوردن ریه چیست و از کجا بفهمیم ریه آب آورده است؟

شناخت دقیق علائم آب آوردن ریه برای مراجعه سریع به پزشک اهمیت حیاتی دارد. این علائم بسته به نوع حاد یا مزمن بودن بیماری، شدت متفاوتی دارند. در اِدم ریوی حاد، علائم به‌صورت ناگهانی و شدید ظاهر می‌شوند، درحالی‌که نوع مزمن ممکن است تدریجی باشد و با علائم و علت تنگی نفس اشتباه گرفته شود. علائم اصلی آب آوردن ریه شامل موارد زیر هستند:

• تنگی نفس به‌ویژه هنگام دراز کشیدن یا فعالیت.
• سرفه همراه با خلط کف‌آلود یا خونی.
• خس‌خس سینه، احساس فشار در قفسه سینه و تیرکشیدن قلب.
• ضربان قلب سریع یا نامنظم.
• تعریق سرد، اضطراب و رنگ‌پریدگی پوست.
• تورم پاها و افزایش وزن ناگهانی در نوع مزمن.

پس از مشاهده این نشانه‌ها، بیمار باید فورا به پزشک مراجعه کند، زیرا آب ریه خطرناک است و احتمال دارد در عرض چند ساعت موجب کاهش سطح اکسیژن و از کار افتادن اندام‌ها شود. گاهی علائم در سالمندان یا بیماران قلبی با علائم فشار عصبی بالا یا اضطراب اشتباه گرفته می‌شود، اما تفاوت در شدت تنگی نفس و وجود مایع در ریه است. در بیماران دچار عفونت ریوی، ممکن است علائم مشابهی دیده شود. برای افتراق این دو وضعیت، پزشک علائم اختصاصی مانند علائم عفونت ریه (تب، لرز و سرفه چرکی) را بررسی می‌کند.

تشخیص آب آوردن ریه؛ معاینه فیزیکی، آزمایش و تصویربرداری

تشخیص دقیق آب ریه فرآیندی چندمرحله‌ای است که شامل معاینه فیزیکی، آزمایش‌های خونی و تصویربرداری پیشرفته می‌شود. هدف، تشخیص محل تجمع مایع و تعیین علت اصلی (قلبی یا ریوی) است. گاهی علائم فشار عصبی بالا نیز در شدت تنگی نفس یا تغییرات فشار خون بیمار تاثیرگذار خواهد بود. پزشک با بررسی علائم آب آوردن ریه و صدای ریه‌ها، آزمایش‌های زیر را تجویز می‌کند:

• رادیوگرافی قفسه سینه (Chest X-ray): اولین و سریع‌ترین روش برای شناسایی اِدم ریوی است. این تصویربرداری نشان می‌دهد که آیا مایع در فضای بین بافتی یا آلوئول‌ها جمع شده است یا خیر. پزشک از طریق مشاهده تیرگی در نواحی پایینی ریه یا خطوط کرلی، وجود مایع را تایید می‌کند. این تست در مواردی که بیمار دچار علائم آب آوردن ریه بعد از عمل قلب باز شده نیزکاربردی است.
• اکوکاردیوگرافی (Echocardiogram): با استفاده از امواج صوتی، ساختار و عملکرد قلب بررسی می‌شود. درصورتی‌که علت اِدم ریوی از قلب باشد، نارسایی بطن چپ یا اختلال در دریچه‌ها در این آزمایش دیده می‌شود.
• الکتروکاردیوگرام (EKG): ریتم قلب را ثبت می‌کند تا وجود آریتمی یا حمله قلبی شناسایی شود.
• پالس اکسی‌متری (Pulse oximetry): سطح اشباع اکسیژن خون را اندازه‌گیری می‌کند. کاهش سطح اکسیژن، شاخص هشداردهنده تجمع مایع در ریه است.
• آزمایش خون (BNP و سایر شاخص‌ها): سطح BNP بالا معمولا به نارسایی قلبی اشاره دارد، درحالی‌که مقادیر طبیعی آن احتمال علت غیرقلبی را افزایش می‌دهد.

ترکیب نتایج این آزمایش‌ها به پزشک کمک می‌کند تا تشخیص آب آوردن ریه را با دقت بالا انجام دهد و مناسب‌ترین برنامه درمانی را تنظیم کند. در بیماران مبتلا به انواع بیماری ریه مانند ذات‌الریه یا افیوژن پلورال، تشخیص افتراقی اهمیت بیشتری دارد.

درمان آب آوردن ریه؛ آیا آب آوردن ریه درمان قطعی دارد؟

درمان اِدم ریوی با هدف برطرف کردن علت زمینه‌ای و حذف مایع تجمع‌یافته از ریه انجام می‌شود. بیشتر بیماران نگران‌ هستند که آب ریه خطرناک است یا نه؛ پاسخ این است که اگر درمان سریع انجام گیرد، اب اوردن ریه قابل درمان بوده و بیمار می‌تواند بهبود یابد. روش‌های درمانی شامل موارد زیر هستند:

حمایت تنفسی و اکسیژن‌رسانی؛ اولین گام درمان

اولین اقدام در درمان آب ریه، پایدارسازی تنفس و افزایش سطح اکسیژن خون است. بیماران در شرایط حاد معمولا در بخش مراقبت‌های ویژه بستری می‌شوند تا تنفس آن‌ها تحت کنترل قرار گیرد. روش‌های حمایتی شامل موارد زیر هستند:

• تجویز اکسیژن با ماسک یا نازال کانولا: کمک می‌کند تا اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها حفظ شود.
• تهویه غیر تهاجمی (CPAP/BiPAP): در این روش، دستگاه با فشار مثبت هوا را به داخل ریه‌ها می‌فرستد و مانع بسته شدن آلوئول‌ها می‌شود.
• دستگاه ونتیلاتور: در موارد شدید که بیمار قادر به تنفس مستقل نیست، از لوله نای و دستگاه تنفس مصنوعی استفاده می‌شود.

در کنار این روش‌ها، استفاده از نبولایزر پالمیکورت برای کاهش التهاب و باز شدن مجاری تنفسی موثر است، به‌ویژه در بیمارانی که علت تنگی نفس آن‌ها مربوط به التهاب مزمن ریه است.

درمان آب آوردن ریه با روش‌های دارویی؛ مرحله دوم

پس از پایدار شدن وضعیت تنفس، مرحله دوم درمان با دارو آغاز می‌شود. در این مرحله هدف، کاهش فشار در ریه‌ها، دفع مایع اضافی و بهبود عملکرد قلب است. داروهای اصلی برای درمان آب آوردن ریه شامل موارد زیر هستند:

• دیورتیک‌ها (مانند فوروزماید): این داروها با افزایش حجم ادرار، مایع اضافی بدن را دفع کرده و فشار در عروق ریوی را کاهش می‌دهند. تاثیر آن معمولا در چند ساعت اول پس از مصرف مشاهده می‌شود.
• داروهای تقویت‌کننده قلب (مثل دوبوتامین): برای بیماران مبتلا به نارسایی قلبی استفاده می‌شود تا توان پمپاژ قلب افزایش یابد و مایع به‌تدریج از ریه‌ها تخلیه شود.
• وازودیلاتورها و نیترات‌ها: با گشاد کردن عروق خونی، مقاومت عروقی کاهش یافته و قلب راحت‌تر خون را پمپاژ می‌کند.
• مورفین: علاوه‌بر کاهش اضطراب، باعث کاهش پیش‌بار قلبی می‌شود و در کنترل تنگی نفس موثر است.
• آنتی‌بیوتیک‌ها: در مواردی که علت اِدم ریوی عفونت باشد (مثلا آب آوردن ریه بر اثر عفونت)، آنتی‌بیوتیک‌های هدفمند تجویز می‌شوند.

در بیماران سالمند، دارودرمانی باید با دقت بیشتری انجام شود تا خطر افت فشار یا نارسایی کلیوی کاهش یابد؛ بنابراین درمان آب آوردن ریه در سالمندان باید تحت نظارت پزشک انجام گیرد.

پس از پایان درمان دارویی، پزشک ممکن است از روش تخلیه آب ریه با دارو یا سوزن مخصوص استفاده کند تا مایع باقی‌مانده از بین برود. درصورتی‌که دچار بیماری آسم یا برونشیت باشید، ادامه مصرف داروهای تنفسی مانند اسپری سرتاید و اصلاح سبک زندگی ضروری تحت نظر پزشک است.

پیشگیری از آب آوردن ریه؛ چگونه از تجمع مایع در ریه جلوگیری کنیم؟

برای پیشگیری از این عارضه خطرناک باید عوامل زمینه‌ای کنترل شوند. مدیریت بیماری‌های قلبی، فشار خون و سبک زندگی سالم نقش مهمی در جلوگیری از ریه آب آورده دارد. راه‌های پیشگیری از بروز این بیماری شامل موارد زیر هستند:

• مصرف منظم داروهای تجویزشده توسط پزشک
• کاهش مصرف نمک و چربی در رژیم غذایی
• ترک سیگار و الکل
• کنترل وزن و فشار خون
• انجام واکسیناسیون‌های لازم برای جلوگیری از عفونت ریوی

در افرادی که قصد صعود به ارتفاعات دارند، پیشگیری از ادم ریوی ارتفاعی با صعود تدریجی و مصرف داروهای پیشگیرانه توصیه می‌شود. درصورتی‌که دچار بیماری آسم یا برونشیت باشید برای پیشگیری بهتر معمولا پزشک داروهایی مانند اسپری فلوکسی تاید تجویز می‌کند. 

مراجعه فوری به پزشک؛ اقدامی اصلی هنگام آب آوردن ریه

آب آوردن ریه یکی از فوریت‌های پزشکی بوده که در صورت تاخیر در درمان ممکن است تهدیدکننده حیات باشد. این بیماری معمولا به علت نارسایی قلبی یا آسیب ریوی ایجاد می‌شود و با علائمی چون تنگی نفس، سرفه خلط‌آلود و احساس خفگی همراه است. خوشبختانه، درمان آب ریه با ترکیبی از دارو، حمایت تنفسی و درمان علت زمینه‌ای امکان‌پذیر است.

در صورت مشاهده علائم ریه آب آورده مانند نفس‌تنگی ناگهانی یا علائم آب آوردن ریه پس از جراحی قلب، مراجعه فوری به پزشک الزامی است. با تشخیص سریع و درمان اصولی، می‌توان گفت که آب آوردن ریه قابل درمان است و بیمار می‌تواند زندگی طبیعی خود را از سر بگیرد.